Muziek bij Goethe’s Faust

 Diepenbrock

Muziek: Alphons Diepenbrock (1862-1921)

Nederlandse vertaling: C. S. Adema van Scheltema (1877-1924)

Met zijn toneelmuziek wilde componist en classicus Alphons Diepenbrock een alternatief creëren voor, de in zijn ogen, ouderwetse opera. Diepenbrock schreef zijn toneelmuziek, onder meer bij Vondels Gysbrecht van Aemstel, bij Electra van Sophocles en bij Goethe’s Faust. Hoewel diverse problemen de premières overschaduwden, groeiden de tragedies met Diepenbrocks muziek in de jaren dertig uit tot onverwachte publiekstrekkers.

Muziek bij Goethe’s Faust is één van de vijf toneelmuziekwerken van Diepenbrock die in nauwe samenwerking met de beroemde voordrachtskunstenaar Willem Royaards zijn ontstaan. Al in 1904 bracht hij Faust als een solovoorstelling van ruim drie uur in de originele taal. Deze gedurfde onderneming werd door de Nederlandse pers sceptisch ontvangen. In de weinig positieve recensies wordt gesproken over tweeslachtigheid aangezien er nu eens werd gedeclameerd, dan weer geacteerd. Ook het feit dat Royaards tijdens zijn voordracht alle karakters uit het drama trachtte te verpersoonlijken, werd niet geloofwaardig gevonden.

Royaards

In 1908 vormde Royaards zijn eigen toneelgezelschap, de N.V. Het Tooneel. Diepenbrock werd aangetrokken als componist. Hij moest zich om financiële redenen aanpassen en richtte zijn partituren in voor een klein orkest.

Op 2 april 1918 beleefde Muziek bij Goethe’s Faust haar eerste uitvoering in het Amsterdamse paleis voor Volksvlijt. Diepenbrock had zijn elfdelige werk in één maand tijd moeten componeren. Tijdens het werk bleken zowel regisseur als componist niet overtuigd van de Nederlandse vertaling van Adema van Scheltema. De van huis uit classicus Diepenbrock, die bij het componeren altijd specifieke eisen stelde aan teksten en vertalingen, heeft regelmatig ingegrepen.

Adema van Scheltema

Van de 25 geplande opvoeringen konden er wegens tegenvallende belangstelling slechts elf doorgang vinden. Diepenbrock was bovendien niet erg tevreden over de declamatie van de meeste acteurs, die volgens hem ontrytmisch spraken, waardoor alles ‘proza met rijmwoorden’ werd. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat Diepenbrock daar ook zelf schuld aan was, aangezien hij de gewoonte had de te declameren teksten zonder enige ritmische indicatie te noteren. Hierdoor liet hij de acteurs, die muzikaal ongeschoold waren, in onzekerheid over de coördinatie tekst-muziek. In een nieuwe editie van Désiree Staverman en Odilia Vermeulen (2005) hebben de bezorgsters een ritmische suggestie aangereikt, waarbij de tekstplaatsing in de autograaf zo nauwkeurig mogelijk werd gevolgd.

Opmerkelijk genoeg heeft Diepenbrocks toneelmuziek de laatste 50 jaar vrijwel niet meer in haar oorspronkelijke scenische context geklonken. Gebleken is dat Diepenbrocks voorkeur voor de combinatie van gesproken woord en muziek daaraan vooral debet is. Niet alleen raakte het z.g. ‘melodrama’ met zijn verheven stijl na de Tweede Wereldoorlog uit de mode, ook was de beoogde relatie van tekst en muziek voor acteurs zonder muzikale scholing problematisch. Recente experimenten hebben aangetoond dat bevredigende resultaten in dat opzicht wel degelijk mogelijk zijn. Peter de Groot declameert ter illustratie hiervan de Opdracht en de Proloog in den Hemel van de Muziek bij Goethe’s Faust bij een door Donemus vervaardigde midi-orkestband.