Valerius’ Gedenck-klank
de 80-jarige oorlog in woord en muziek
the 80 year war in word and song
 Peter de Groot -altus
Spirit of Gambo -gambaconsort
Freek Borstlap -gamba
Ivanka Neeleman -gamba
Elin Soderstrom -gamba
Mime Yamahiro -gamba
Jan van Outryve -luit
· Valerius Neemt mij inder hand
Tekst Titel Valerius Gedenck-klanck
· Heredia Ensalada
Tekst over de troonsaanvaarding Philips II en de gevolgen daarvan
· Anoniem Un cavalier di Spagna
· Flecha Ensalada
Tekst over het juk van de Spanjaarden
· Anoniem Men brand, men blaeckt
· Cabezon Ave maris stella
Tekst over de executie van Anneke van den Hoven
· Dowland Ach bitterheyt
· Dowland Heere keere van ons af
Tekst over de inname van Den Briel
· Anoniem Laet sang en spel
Tekst over de overgang der steden.
· Anoniem La Dolphinee
· Gastoldi Heer als ick denk aen’t goed
Pauze
· Coperario Fantazie
Tekst over de moord op Henry IV
· Dowland Myn ziele treurt
· Vila Tiento
Tekst over de moord op Willem van Oranje
· Anoniem Sort tranen uyt
· Cabezon Ut queant laxis
Tekst over de hulp van de Koningin van Engeland
· Ferretti Men siet Gods kerke groeyen
Tekst over de Eendragt
· Anoniem Com nu met sangh
· Ferretti Sei canto gratioso
· Anoniem Wilhelmus van Nassouwe
toelichting
“Libertatis Primitiae!” (de eerstelingen der bevrijden) staat er trots onder het wapen van het Zuid Hollandse Brielle, vroeger Den Briel geheten. Het motto verwijst naar de inname van dat stadje in 1572. In dat jaar, nu 430 jaar geleden, was het de eerste stad in een reeks van 42 Hollands, Friese en Zuid-Nederlandse steden die rebelleerden tegen de Spaanse overheersing en zich aansloten, al dan niet met slag of stoot bij de Opstandelingen. Niemand kon toen weten dat het toch nog zesenzeventig jaar zou duren voor de strijdbijl begraven werd.
Deze nog steeds tot de verbeelding sprekende vrijheidsstrijd der Nederlanden is door vele tijdgenoten geboekstaafd en bezongen. Het werk van de Zeeuwse amateurmusicus-dichter Adriaen Valerius (± 1570-1625) echter heeft gezorgd dat vele wapenfeiten uit de tachtigjarige oorlog (1568-1648) in de bundel Nederlandtsche Gedenck-clanck (1626) zijn gecanoniseerd. De beroemd geworden liederen en gedichten zijn deel geworden van het Nationale erfgoed, waarin de sentimenten Vaderlandsliefde, liefde voor het Huis van Oranje, Godsvertrouwen en Vrijheidszin sterk in tot uiting komen.
Wat minder bekend is, is dat de Gedenck-clanck eigenlijk een historieverhaal is met muzikale versieringen. En niet andersom. De muziek is vaak afkomstig uit de ons omringende landen, maar Valerius heeft daar nieuwe, Nederlandse teksten op gemaakt. Het gambaconsort de Spirit of Gambo en de altus Peter de Groot hebben getracht in dit programma niet alleen recht te doen aan die prachtige liederen maar ook aan de minder gekende historietekst. In een notedop krijgt de toehoorder fragmenten van Valerius’ mooie zeventiende eeuwse verslag te horen en de liederen in het jasje van de toenmalige populaire muziekstijlen. De zanger zingt meestal met de woorden uit de Gedenck-clanck, de instrumenten spelen stukken uit het bevriende Engeland en uit het land van de gehate koning Filips de Tweede van Spanje. In kort bestek wordt hier een afwisselend beeld gegeven van belangrijke gebeurtenissen van de Opstand in de Nederlanden.
Hoe zat het ook al weer?
In augustus 1567, een jaar na de beeldenstorm, was de hertog van Alva in ons land gekomen, tot woede en frustratie van landvoogdes Margaretha van Parma. Zijn legermacht zou tot 1572 oplopen tot 67.000 man. Hij deed zijn beruchte reputatie op alle fronten eer aan, vooral door het instelllen van zijn “Raad van Beroerten” met de 1100 daaruit voortvloeiende terechtstellingen, en het instellen van de roerend goedbelasting –de tiende penning. Ruim 50.000 Nederlanders, waaronder Willem van Oranje vluchtten weg en vormden in den vreemde militante maar ongeorganiseerde verzetsgroepen. In 1568 beraamde de Prins met zijn broer Lodewijk een invasieplan maar dat mislukte. In 1572 probeerden de broers het weer. Nu waren ze verzekerd van een meer georganiseerd calvinistisch verzet in de Nederlanden, de hulp van de Franse Hugenoten én van een stelletje ordeloze avonturiers, genaamd de watergeuzen, die met officiële machtiging van Prins Willem ter kaapvaart gingen. Hun buit plachten ze af te zetten in Engelse havens, tot Elisabeth uit angst voor het misnoegen van Spaanse kant de havens voor de Hollandse kapers afsloot. Men moest toen wel omzien naar een andere plaats om de gekaapte goederen af te zetten. Hun oog daarbij op Brielle, in die dagen een belangrijke haven.
Op 1 april ondervond een 1.100 koppige vloot van 26 schepen onder aanvoering van de woeste Willem van der Marck, heer van Lumey veel hinder van een storm in de Maasmonding. Ze gingen bij Den Briel voor anker Het onderbezette stadje werd zonder al te veel moeite maar op specatuculaire wijze ingenomen, en vormde zo een belangrijk bruggenhoofd waarmee Maas en Rijn beheerst konden worden. Tot vervolguitbarstingen kwam het nog diezelfde maand in Vlissingen, waar het stadsbestuur werd afgezet. Het startsein was gegeven voor een ongekende reeks overwinningen op de gehate legers van Spanje. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de overige Hollandse steden zich niet alle zonder slag of stoot aansloten bij de geuzen-beweging. In feite was de inname van Den Briel te vroeg gekomen. In Bartholomeusnacht van 23 augustus te Parijs werden alle protestantse leiders vermoord en Lodewijk werd door Alva bij Mons teruggedwongen. De regeringstroepen van Alva en zijn zoon Don Frederik tuchtigden steden als Zutphen, Mechelen en Naarden zwaar, en vele opstandige steden in Brabant zetten uit voorzorg hun poorten open voor de Spaansen om brandschatting en plundering te voorkomen. Noordelijk en Zuidelijk Nederland waren verdeeld, Amsterdam bijvoorbeeld bleef in Spaanse handen. Maar het tij keerde toen bij Almaar de landerijen onder water werden gezet en Alva op de Zuiderzee een belangrijke nederlaag leed, alle waterwegen waren nog in handen van de opstandelingen, en zo werd de bezetting van Den Briel van een ogenschijnlijk bijkomstige gebeurtenis tot een hoofdgebeurtenis die zijn beslag kreeg in de ontzettting van Alkmaar, waar, zo men optimisitisch zei, de Victorie begon.
|